Exterritorial

Bu eleştiride filmi politik sinema yaklaşımıyla ve biçim–içerik ilişkisine bakarak değerlendireceğim. Buradaki politik okuma filmin bir slogan ya da doğrudan propaganda yapması anlamında değil, güç hukuk ve güvenlik gibi kavramların insan hayatında nasıl “çalıştığını” göstermesi anlamında kullanılmaktadır. Yazının temel tezi şudur, Exterritorial “hukuk ve güvenlik her zaman herkesi kapsar” düşüncesini zorlayan bir film olarak okunabilir. film bir insanın belli koşullarda sistemin dışında kalabileceğini ve bunun yalnızca kişisel bir sorun değil, yapısal bir mesele olduğunu hissettirir. Bu tezi kurarken filmdeki hikayeyi ayrıntılı biçimde özetlemek yerine filmin kurduğu atmosferi, anlatı stratejilerini, görsel–işitsel tercihlerini ve bunların temalarla ilişkisini tartışacağım.

Sinema yalnızca olayları anlatan bir eğlence aracı değildir. Bazı filmler izleyiciyi güçlü duygularla yakalarken aynı zamanda günlük hayatta çok da fark etmeden kabul ettiğimiz kurumları ve kuralları sorgulatır. Exterritorial bu tür filmlerden biridir. Film yüzeyde bir gerilim anlatısı gibi ilerler bir karakter bir probleme sürüklenir, çıkış yolu arar, engellerle karşılaşır. Fakat film yalnızca “ne oldu?” sorusunu değil, “bu nasıl mümkün oldu?” sorusunu da taşır. Bu yüzden Exterritorial’i yalnızca aksiyon ya da gerilim kategorisine sıkıştırmak yeterli değildir, filmin asıl gücü bireyin modern kurumlar karşısında nasıl hızla görünmezleşebildiğini göstermesindedir.

Filmin başlığı anlatının anlam alanını daha ilk anda açar. Exterritorial kelimesi uluslararası hukukta belirli durumlarda bir kişinin ya da bir alanın bulunduğu ülkenin yargısından ve yasalarından dışarıda sayılmasıyla ilişkilidir. Filmde bu kavram yalnızca hukuki bir terim olarak kalmaz. karakterin yaşadığı kırılmayı tarif eden bir metafor haline gelir. Karakter bir mekanın içindedir ama aynı anda o mekanın koruması altındaymış gibi değildir. Bu çelişki filmin temel duygusunu oluşturur, içeride olmak ama dışarıda kalmak. Bu duygu günümüz dünyasında birçok insanın deneyimine de benzer. özellikle göç eden geçici statülerle yaşayan bürokratik süreçlerle sık sık karşılaşan kişiler için aidiyet daha kırılgan bir kavrama dönüşür. Film bu temayı açıkça ders verir gibi anlatmaz, fakat karakterin yaşadığı gerilim üzerinden izleyiciye hissettirir. Exterritorial’de anlatının ilerleyişi klasik dramatik yapıdan tamamen kopmasa da izleyicinin beklentileriyle oynayan bir çizgi izler. Hikaye belirli bir sorunla açılır ve karakterin bu sorunu çözmek için attığı adımlar üzerinden gelişir. Fakat film çözüme giden yolu basit bir kahraman yolculuğu gibi kurmaz.

Karakterin karşısına çıkan engeller yalnızca fiziksel değildir aynı zamanda kurumsal ve belirsiz

engellerdir. Buradaki belirsizlik çok önemlidir, Film tehlikeyi yalnızca bir kişi ya da tek bir kötü karakter üzerinden kişiselleştirmez, tehlike daha çok sistemin içindeki boşluklardan kuralların esnemesinden görünmez mekanizmalardan gelir. Böylece izleyici tehlikenin net bir yüzü olmadığını hisseder. Bu da filmin gerilim duygusunu artıran temel unsurlardan biridir. Anlatı açısından filmde dikkat çeken bir diğer nokta bilginin izleyiciye kontrollü biçimde verilmesidir. Film izleyiciye her şeyi aynı anda açıklayan bir yapı kurmaz. parçalı bilgi sunar bazen soru işaretlerini bilinçli olarak büyütür. Bu tercih izleyicinin film boyunca rahatlamasını engeller. İzleyici karakterle birlikte anlamaya çalışır güvenilir bilgiye ulaşmakta zorlanır. Burada film izleyiciyi psikolojik olarak karakterin yanına çekmiş olur. Yalnızlık duygusu yalnızca karakterin değil izleyicinin de duygusuna dönüşür. Bu anlatı stratejisi filmin temasıyla doğrudan bağlantılıdır, çünkü sistemin dışında kalma hali çoğu zaman bilgi eksikliğiyle ve belirsizlikle birlikte gelir.

Filmin biçimsel tercihleri içerikle uyumlu bir şekilde tasarlanmıştır. Kamera kullanımı çoğu sahnede karaktere yakın durur. Bu izleyicinin karakterin kişisel alanına girmesini ve onun tedirginliğini daha yoğun hissetmesini sağlar. Dar kadrajlar kapalı mekanlar ve sınırlı görüş alanı karakterin sıkışmışlık duygusunu artırır. Geniş planların az kullanılması karakterin “kaçış yolu var mı?” sorusunu sürekli açık tutar. Filmde mekanlar çoğu zaman geçiş mekanları gibi hissettirir. Koridorlar, ofisler, bekleme alanları, kimlik kontrolü gibi bürokratik çağrışımlar taşıyan yerler vs bu mekanların kimliksiz olması filmin ana fikrini destekler. Karakter bir yere ait değildir mekanlar da bir ev hissi vermez. Işık ve renk paleti de filmin genel atmosferini güçlendirir. Soğuk tonlar gri ve maviye yakın renkler film boyunca hissedilen duygusal mesafeyi artırır. Bu tarz renk kullanımı yalnızca güzel görünmek için değildir. Filmde güven hissinin zayıf olmasını destekler. Güvenlik ve hukuk gibi kavramların sorgulandığı bir anlatıda, sıcak ve yumuşak görsellik yerine sert ve soğuk bir görsellik seçilmesi anlamlıdır. Böylece film izleyiciye yalnızca hikâyeyi değil hikayenin duygusunu da aktarır. Ses tasarımı açısından Exterritorial oldukça kontrollü bir yapı kurar. Filmde müzik kullanımı abartılı değildir. Bu izleyicinin duygularını zorla yönlendirme hissi yaratmaz. Sessizlik filmde aktif bir anlatı aracıdır. Özellikle karakterin yalnız kaldığı kurumlarla karşı karşıya geldiği ya da güven aradığı anlarda sesin geri çekilmesi izleyicinin gerilimi daha yoğun hissetmesine neden olur. Bazen bir ortam sesi yada bir kapı sesi bir adım sesi bile dramatik bir etki yaratır. Bu da filmin gerilimi sesle bağırarak değil detaylarla kurduğunu gösterir. Filmin ana teması olan birey–sistem ilişkisi yalnızca olay örgüsüyle değil, karakterin psikolojik süreciyle de anlatılır.

Karakter başlangıçta daha normal bir ruh halindeyken yaşadığı deneyimler ilerledikçe daha çok yalnızlaşır daha çok şüphe duyar daha temkinli olur. Film burada insanın kriz anlarında nasıl değiştiğini gösterir, güven duygusu kırıldığında kişi çevresindeki her şeyi yeniden okumaya başlar. Bu durum yalnızca bireysel bir psikoloji meselesi değildir, sosyal bir meseledir. Çünkü filmdeki kaygının kaynağı yalnızca kişisel bir sorun değil kurumların ve kuralların oluşturduğu bir yapıdır. Film bireyi sistemin içinde küçük bir unsur olarak gösterir. Bu da izleyicide rahatsız edici bir gerçeklik hissi yaratır. Bu noktada film günümüz dünyasında sıkça tartışılan güvenlik–özgürlük dengesine de dokunur. Modern devletler güvenlik gerekçesiyle birçok alanda kontrol mekanizmaları kurar. Film bu kontrolün bazı durumlarda bireyi korumak yerine bireyi daha da sıkıştırabileceğini düşündürür. Burada film doğrudan bir politik tartışma açmaz fakat izleyicinin aklına şu sorular gelir, Bir insan hangi koşullarda sistemin dışında kalır? Hak dediğimiz şey her durumda aynı şekilde işliyor mu? Güvenlik kimin güvenliği?

Bu sorular filmin alt metninde sürekli dolaşır ve filmi yalnızca bir gerilim hikayesi olmaktan çıkarır. Ayrıca filmdeki aidiyet meselesi günümüzün göç hareketleriyle de ilişkilendirilebilir. Birçok insan farklı sebeplerle yaşadığı yeri değiştirmek zorunda kalıyor. Yeni bir ülkede yeni bir bürokrasiyle karşılaşıyor. Film bu deneyimi birebir anlatmasa bile dışarıda kalma hissi üzerinden benzer bir duygu kuruyor. Bu noktada film göç ve kimlik gibi konuları sloganlaştırmadan işlemeyi başarıyor. Bence bu filmin güçlü yanlarından biridir. İzleyiciye hazır bir mesaj vermek yerine bir durum kuruyor ve izleyiciye düşünme alanı açıyor. Yönetmenlik tercihleri açısından film gösterişli bir anlatım yerine daha sade ve gerçekçi bir dil kuruyor. Bu sadelik filmin inandırıcılığını artırıyor. Film karakteri bir süper kahraman gibi sunmuyor tam tersine sıradan bir insanın başına gelen olağanüstü bir durum gibi kuruyor. Bu tercih filmin politik alt metnini güçlendiriyor. Çünkü film “bu sadece filmde olur” hissi vermek istemiyor, izleyicide “bunun benzeri gerçek hayatta da olabilir” duygusu yaratıyor. Kamera ve kurgu tercihlerindeki ölçülülük de bu gerçekçi etkiyi destekliyor. Kurgu açısından film tempoyu kontrollü biçimde yükseltiyor.

Filmde gerilim birden patlamıyor, yavaş yavaş birikiyor. Bu birikme izleyiciyi sürekli bir tedirginlik halinde tutuyor. Bazı sahnelerde tempo düşüyor gibi görünse de aslında film o anlarda karakterin ruh halini ve yalnızlığını daha görünür kılıyor. Bu da filmin yalnızca hızlı olmaya çalışmadığını duygusal etkiyi de kurduğunu gösteriyor. Böylece film türün yani gerilim bir film, beklentilerini tamamen reddetmeden türü daha anlamlı bir alana taşıyor. İzleyici kitlesi açısından Exterritorial’in iki farklı izleyiciye hitap ettiğini düşünüyorum. Bir yandan gerilim unsurlarıyla geniş bir izleyici kitlesini yakalayabilir. Diğer yandan filmdeki alt metin ve atmosfer nedeniyle daha dikkatli izleyen yorum yapmayı seven izleyiciler için daha güçlü bir deneyim sunar. Film tek bir okumaya kapanmıyor, farklı izleyiciler farklı anlamlar çıkarabilir. Bu da filmin tartışılabilirliğini ve akademik olarak ele alınabilirliğini artırır. Bu noktada filmin güçlü ve zayıf taraflarına da değinmek gerekir. Filmin güçlü tarafı biçim ve içerik arasındaki tutarlılıktır. Film anlattığı hikayeye uygun bir görsel–işitsel dil kuruyor ve izleyicide gerçek bir atmosfer duygusu yaratıyor. Ayrıca politik temaları doğrudan sloganlaştırmadan durum üzerinden anlatması da önemli bir başarı. Öte yandan bazı izleyiciler için filmin belirsizliği ve net cevaplar vermemesi eksiklik gibi görünebilir. Ancak benim düşünceme göre bu belirsizlik filmin anlatmak istediği şeyle uyumludur. Çünkü film zaten güvensizlik ve korumasızlık duygusu üzerine kurulu. Bu yüzden her şeyin netleşmesi filmin etkisini zayıflatabilirdi. Sonuç olarak Exterritorial yalnızca bir gerilim filmi değil, aynı zamanda çağdaş dünyada hukuk, güvenlik ve aidiyet gibi kavramların nasıl kırılgan hale gelebileceğini hissettiren bir film olarak değerlendirilebilir. Film izleyiciye hazır cevaplar vermiyor, bunun yerine izleyiciyi belirsizliklerle baş başa bırakıyor ve düşünmeye zorluyor. Bu yönüyle film sinemanın yalnızca eğlendirme değil aynı zamanda sorgulatma gücünü kullanıyor. Benim kişisel yorumum şu ki film modern sistemin normal görünen yüzünün arkasındaki kırılganlığı gösteriyor.

Bazen bir insanın başına gelen şey kişisel bir talihsizlik gibi görünür. Ama film bunun yalnızca kişisel olmadığını kurumsal ve yapısal bir tarafı olduğunu düşündürüyor. Bu nedenle Exterritorial izlerken rahatsız edici olabilen ama izlendikten sonra akılda kalan bir film. Tür sinemasının (gerilim) araçlarını kullanıp daha geniş bir anlam alanına açılmayı başarması filmi benim için değerli kılıyor. Exterritorial’de ana karakter yalnızca olayların merkezinde yer alan bir figür değildir, aynı zamanda filmin politik ve duygusal yükünü taşıyan bir araçtır. Karakterin yaşadığı deneyimler bireyin kriz anlarında nasıl bir psikolojik dönüşüm geçirdiğini göstermesi açısından önemlidir. Film karakteri baştan sona güçlü ya da zayıf olarak etiketlemez, aksine onu değişen koşullara tepki veren bir insan olarak sunar. Bu durum izleyicinin karakterle özdeşlik doğrudan bir düşmanla mücadele şeklinde ilerlemez. Asıl gerilim görünmeyen engellerle ve belirsiz kurallarla yaşanır. Bu durum karakterde sürekli bir tedirginlik hâli yaratır. Film bu tedirginliği

yalnızca diyaloglarla değil, beden dili bakışlar ve sessizlikler üzerinden de aktarır. Böylece karakterin iç dünyası açıkça ifade edilmeden izleyiciye sezdirilir. Bu anlatım biçimi filmin psikolojik derinliğini artıran unsurlardan biridir. Karakterin zamanla daha içe kapanık daha temkinli ve daha yalnız bir hale gelmesi filmin temel temalarıyla örtüşür. Güven duygusu zedelendikçe karakterin çevresiyle kurduğu ilişki de değişir. Bu durum bireyin sistem karşısında yaşadığı yabancılaşmayı somutlaştırır. Film bu yabancılaşmayı dramatize etmek yerine gündelik tepkiler üzerinden göstermeyi tercih eder. Bu da anlatının inandırıcılığını artırır.kurmasını kolaylaştırır. Karakterin karşılaştığı sorunlar çoğu zaman doğrudan bir düşmanla mücadele şeklinde ilerlemez. Asıl gerilim görünmeyen engellerle ve belirsiz kurallarla yaşanır. Bu durum karakterde sürekli bir tedirginlik hâli yaratır. Film bu tedirginliği yalnızca diyaloglarla değil, beden dili bakışlar ve sessizlikler üzerinden de aktarır. Böylece karakterin iç dünyası açıkça ifade edilmeden izleyiciye sezdirilir. Bu anlatım biçimi filmin psikolojik derinliğini artıran unsurlardan biridir. Karakterin zamanla daha içe kapanık daha temkinli ve daha yalnız bir hale gelmesi filmin temel temalarıyla örtüşür. Güven duygusu zedelendikçe karakterin çevresiyle kurduğu ilişki de değişir. Bu durum bireyin sistem karşısında yaşadığı yabancılaşmayı somutlaştırır. Film bu yabancılaşmayı dramatize etmek yerine gündelik tepkiler üzerinden göstermeyi tercih eder. Bu da anlatının inandırıcılığını artırır.Filmin gerilim yapısı olağanüstü olayların günlük hayatın içine sızması üzerine kuruludur.

Exterritorial bir anda tamamen farklı bir dünyaya geçen bir karakter anlatmaz. Tam tersine sıradan bir düzenin yavaş yavaş çözülmesini gösterir. Bu tercih izleyici için daha rahatsız edici bir etki yaratır. Çünkü filmde yaşananların istisnai değil belirli koşullarda herkesin başına gelebilecek türden olduğu hissi oluşur. Günlük rutinlerin bozulması filmin anlatısında önemli bir yer tutar. Karakterin alışık olduğu düzen küçük aksaklıklarla sarsılmaya başlar ve bu aksaklıklar zamanla daha büyük sorunlara dönüşür. Film bu süreci aceleyle anlatmaz. Aksine gerilimi yavaş yavaş inşa eder. Bu anlatım tercihi izleyicinin karakterle birlikte gerilimi adım adım hissetmesini sağlar. Böylece film yalnızca “ne olacak?” sorusunu değil “bu noktaya nasıl gelindi?” sorusunu da düşünüt. Bu yapı filmin politik boyutunu da güçlendirir. Çünkü film sistemin bir anda değil küçük boşluklar ve belirsizlikler üzerinden bireyi dışarıda bırakabildiğini gösterir. Bu da anlatının gerçekçi ve düşündürücü bir boyut kazanmasına neden olur.

Exterritorial’de iktidar ve güç açıkça görünen figürler üzerinden temsil edilmez. Filmde belirgin bir otorite karakteri olsa bile asıl baskı hissi kurumların kendisinden gelir. Kurallar prosedürler ve bürokratik süreçler filmde görünmez ama etkili bir iktidar alanı yaratır. Bu durum modern toplumlarda gücün nasıl işlediğine dair önemli bir yorum sunar. Film bu kurumsal yapıları doğrudan eleştiren sahneler kurmaz. Bunun yerine karakterin bu yapılarla karşılaştığında yaşadığı çaresizliği gösterir. Kapılar, belgeler, bekleme alanları ve belirsiz cevaplar filmin iktidar algısını oluşturan unsurlar haline gelir. Bu unsurlar izleyiciye tanıdık gelir. çünkü çoğu insan hayatının bir noktasında benzer deneyimler yaşamıştır. Bu tanıdıklık filmin etkisini artıran faktörlerden biridir. Bu bağlamda film iktidarı kişisel bir sorun olmaktan çıkarıp yapısal bir mesele olarak sunar. Karakterin yaşadığı sorunlar onun kişisel hatalarından çok sistemin işleyişiyle ilgilidir. Bu da filmi bireysel bir dramdan daha geniş bir toplumsal okuma alanına taşır. Exterritorial tür olarak gerilim sinemasının özelliklerini taşısa da bu türün klişelerine tamamen teslim olmaz.

Filmde gerilim, hızlı aksiyon sahneleri ya da ani şoklar üzerinden değil atmosfer ve belirsizlik üzerinden kurulur. Bu tercih filmin tür sineması içinde daha ağır ve düşünsel bir yerde durmasını sağlar. Gerilim türü genellikle izleyiciye hızlı çözümler ve net düşmanlar sunar. Exterritorial ise bu beklentiyi bilinçli olarak kırar. Tehlikenin kaynağı net değildir ve bu durum filmin sonuna kadar tam anlamıyla çözülmez. Bu da filmin türle kurduğu ilişkiyi daha karmaşık hale getirir. Film türün sunduğu gerilim duygusunu korurken izleyiciyi düşünmeye zorlayan bir anlatı kurmayı başarır. Bu açıdan bakıldığında Exterritorial ana akım gerilim filmlerinden ayrılan bir noktada durur. Film izleyiciyi yalnızca eğlendirmeyi değil rahatsız etmeyi ve düşündürmeyi de amaçlar. Bu da onu akademik açıdan incelenmeye değer bir yapım haline getirir. Bu eleştiri boyunca Exterritorial politik sinema yaklaşımı ve biçim–içerik ilişkisi üzerinden değerlendirilmiştir. Film bireyin modern sistemler içindeki kırılgan konumunu sade ama etkili bir anlatımla görünür kılar. Hikaye, görsel dil, ses kullanımı ve karakter anlatımı filmin temel temalarıyla uyumlu bir bütün oluşturur. Akademik açıdan bakıldığında film tek bir okumaya indirgenemeyecek bir yapı sunar. Hukuk, güvenlik, aidiyet ve kimlik gibi kavramlar filmde doğrudan tanımlanmaz, ancak anlatının her katmanında hissedilir. Bu da filminfarklı disiplinlerle ilişkilendirilebilmesine olanak tanır. Film izleyiciyi hazır cevaplarla yönlendirmek yerine belirsizlikler üzerinden düşünmeye teşvik eder. Sonuç olarak Exterritorial çağdaş sinemada birey–sistem ilişkisini ele alan filmler arasında anlamlı bir yere sahiptir. Film basit bir gerilim anlatısının ötesine geçerek modern dünyanın yapısal sorunlarına dair sorular üretir. Bu yönüyle Exterritorial yalnızca izlenen değil üzerine düşünülen bir film olarak değerlendirilebilir.

ANITA GHASEMI